Wojna, która od 1936 roku wykrwawiała Hiszpanię, przez jednych określana jest jako wojna domowa, przez innych zaś jako starcie faszyzmu z antyfaszyzmem (oczywiście ci pierwsi są źli, a drudzy dobrzy i demokratyczni).
Tym historycznym interpretacjom (naznaczonym, rzecz jasna, także dobrze znanymi sympatiami, a nawet określonym zaangażowaniem politycznym), które mimo wszystko mogą zawierać w sobie pewną dozę prawdy, przeciwstawiamy głębsze spojrzenie, przyjmując za własne słowa kardynała Pla y Daniela:
„Obecna walka jest wprawdzie w swojej zewnętrznej formie wojną domową, lecz w rzeczywistości jest krucjatą. Było to powstanie, ale nie po to, by zakłócić porządek, lecz by go przywrócić. Walka w obronie porządku przeciwko anarchii; w obronie ustanowienia hierarchicznego rządu przeciwko destrukcyjnemu komunizmowi; w obronie cywilizacji chrześcijańskiej i jej fundamentów: religii, ojczyzny i rodziny – przeciwko bezbożnikom i wrogom Boga, przeciwko ludziom bez ojczyzny i obywatelom świata”.
(List pasterski „Las dos ciudades” – „Dwa miasta”, 30 września 1936 r.).
Potwierdzeniem kategorycznych twierdzeń hierarchy są dziesiątki tysięcy męczenników zamordowanych z nienawiści do wiary, profanacje i barbarzyństwa popełniane przez ateistów wobec wszystkiego, co choćby przywodziło na myśl Boga, co zostanie dobrze ukazane w poniższym artykule.
——————–
autor: Giovanni Formicola (źródło)
„España ha dejado de ser católica” („Hiszpania przestała być katolicka”). Tym bezbożnym okrzykiem prezydent Manuel Azaña jeszcze bardziej podsycał prześladowania religijne w Hiszpanii, które pochłonęły 6 845 męczenników i doprowadziły do zniszczenia ponad siedmiu tysięcy kościołów. W 80. rocznicę reakcji katolików, tzw. Alzamiento, warto podzielić się kilkoma refleksjami.
[…] Hiszpański Alzamiento był natomiast zjawiskiem o zasięgu globalnym, w ramach którego dostrzec można – choć nie w czystej postaci – linie dzielące w historii chrześcijańskiego Zachodu rewolucję od kontrrewolucji (2). Oznacza to, że z jednej strony był to kolejny epizod ataku na porządek religijny, moralny, kulturowy, polityczny, społeczny i gospodarczy, wywodzący się z pierwszej ewangelizacji, a z drugiej – obrona tego, co z niego przetrwało, w perspektywie jego całkowitej odnowy. Ostatecznie w Hiszpanii w tamtych latach świadomość religijnego i antyreligijnego wymiaru tego konfliktu była daleka od braku i nie miała niewielkiego znaczenia. Dlatego też wolę skupić się na tym wydarzeniu spośród tych, których okrągła rocznica przypada w 2016 roku.
„Szturm na Niebo”
W Hiszpanii lat 30. XX wieku trwa prawdziwy „szturm na Niebo” (3), a reakcja na niego jest raczej krucjatą (4) niż obroną określonego porządku społeczno-gospodarczego, choć była również i tym.
Ów „szturm na Niebo” ma głębokie korzenie w XIX wieku i stanowi kontynuację projektu rewolucyjnego, który ma charakter polityczny i religijny, społeczny i kulturowy, gospodarczy i moralny. Próbuje się doprowadzić go do krwawego finału poprzez gwałtowne przyspieszenie wydarzeń, łączące „legalne” metody działania z metodami nielegalnymi, w perspektywie powstańczej.
Już na początku XX wieku semana trágica (tragiczny tydzień) w Barcelonie, w lipcu 1909 roku – jeden z najbardziej brutalnych epizodów niemal stuletnich wysiłków zmierzających do obalenia katolickiej Hiszpanii – wstrząsnął wielkim architektem i kandydatem na ołtarze, Antonim Gaudím (1852–1926). Przyczyną była ślepa furia, z jaką czerwoni rewolucjoniści atakowali duchownych, zakonników i zakonnice, kościoły oraz klasztory (5).
Wiosną 1931 roku odbywają się wybory samorządowe. Partie monarchistyczne i ugrupowania opowiadające się za porządkiem zdobywają większość w kraju, lecz ponoszą porażkę w największych miastach. Nieoczekiwanie król, źle poinstruowany przez swoich doradców, abdykuje. 14 kwietnia 1931 roku zostaje proklamowana Republika, druga w historii Hiszpanii, którą „świętuje się” w zwyczajowy sposób: napaściami na kościoły i klasztory, które zostają podpalone i sprofanowane (6).
Rządzi nią koalicja socjalistów i lewicowych republikanów, która zwycięża w wyborach parlamentarnych w czerwcu 1931 roku. Nowy rząd natychmiast wydala z terytorium kraju kilku biskupów, wśród nich prymasa Hiszpanii, arcybiskupa Toledo, kardynała Pedra Segurę y Sáenza (1880–1957).
Radykalny i maksymalistyczny charakter polityki tej koalicji najlepiej obrazuje słynne stwierdzenie przywódcy masońskiego i republikańskiego, a zarazem szefa rządu, a później prezydenta Republiki, Manuela Azañi Díaza (1880–1940):
„España ha dejado de ser católica” – „Hiszpania przestała być katolicka” (7).
Jest oczywiste, że deklaracja ta miała charakter raczej programowy niż opisowy, a jej potwierdzenie znalazło się w nowej konstytucji. Zredukowała ona Kościół do rangi zwyczajnego stowarzyszenia, odmówiła mu jakiegokolwiek publicznego wsparcia finansowego, zabroniła prowadzenia działalności przemysłowej, handlowej i edukacyjnej (innymi słowy, uniemożliwiła Kościołowi wszelką zorganizowaną obecność w życiu publicznym, którą można zaliczyć do tych trzech kategorii działalności). Ponadto oddała majątek kościelny do dyspozycji narodu, co oznaczało, że mógł on zostać wywłaszczony bez żadnych warunków. Wprowadzono również rozwody.
Następnie wydano dekret o rozwiązaniu Towarzystwa Jezusowego (jezuitów) i upaństwowieniu jego majątku.
W wykonaniu postanowień konstytucji w 1933 roku ogłoszono ustawę Ley orgánica de Confesiones y Congregaciones Religiosas (Ustawa organiczna o wyznaniach i zgromadzeniach religijnych). Zakazywała ona wszelkich publicznych manifestacji kultu religijnego poza budynkami sakralnymi, jeśli nie uzyskano na nie zgody administracyjnej. Nakazywała usunięcie symboli i wizerunków religijnych ze szkół, budynków publicznych, placów i ulic, a także opodatkowanie ich eksponowania przez wiernych. Sprzyjała również laicyzacji małżeństw, pogrzebów i cmentarzy.
Głos zabiera Pius XI
W tym momencie rozlega się protest papieża Piusa XI (1922–1939), który w encyklice Dilectissima nobis pisze:
„[…] nie możemy nie podnieść głosu przeciwko ustawie niedawno uchwalonej «w sprawie wyznań i zgromadzeń religijnych», ponieważ stanowi ona nową i jeszcze poważniejszą zniewagę nie tylko dla religii i Kościoła, lecz także dla tych rzekomych zasad wolności obywatelskiej, na których – jak deklaruje – opiera się nowy reżim hiszpański.
Pragniemy w tym miejscu ponownie wyrazić naszą głęboką ufność, że nasi umiłowani synowie w Hiszpanii, świadomi niesprawiedliwości i szkodliwości tych rozporządzeń, skorzystają ze wszystkich prawowitych środków, które pozostają w ich dyspozycji na mocy prawa naturalnego i obowiązujących przepisów, aby skłonić samych ustawodawców do zmiany postanowień tak dalece sprzecznych z prawami każdego obywatela i tak wrogich Kościołowi” (8).
Odwołanie do prawa naturalnego interpretuje się jako swego rodzaju moralne przyzwolenie również na sięgnięcie po środki ostateczne.
W każdym razie chaos legislacyjny oddziałuje na chaos społeczny, potęgując go aż do skrajności i wywołując pierwszą reakcję.
Lewica rozpętuje furię
Niektóre partie opowiadające się za porządkiem jednoczą się w ramach Confederación Española de Derechas Autónomas (CEDA – Hiszpańska Konfederacja Autonomicznej Prawicy). W sojuszu z Partią Radykalną, kierowaną przez masona Alejandro Lerrouxa Garcíę (1864–1949) (9), zwyciężają wraz z innymi partiami prawicowymi w wyborach przeprowadzonych pod koniec 1933 roku (10). Były to pierwsze wybory, w których prawo głosu przyznano również kobietom. Lewica nie akceptuje wyniku głosowania. Kiedy w październiku 1934 roku trzech przedstawicieli CEDA wchodzi w skład rządu, staje się to pretekstem do podjęcia próby powstania, które jednak udaje się jedynie w Asturii. Dochodzi tam do wydarzeń określanych mianem „Czerwonego Października” (11), wśród których ofiar Kościół uznał już męczenników.
Ta próba rewolucyjna stanowi bezpośrednią zapowiedź Alzamiento Nacional (Powstania Narodowego), ponieważ wyraźnie ujawnia zamiary hiszpańskiej lewicy: ustanowienie, również przy użyciu przemocy (12), socjalistycznej i kolektywistycznej republiki, która przystąpiłaby do wykorzenienia religii z hiszpańskiej ziemi, począwszy od samych jej fundamentów (13).
Po zwycięstwie zjednoczonej lewicy, skupionej w Frente Popular (Froncie Ludowym), w wyborach w lutym 1936 roku sytuacja gwałtownie się pogarsza.
Wybory zostają rozpisane przedterminowo, ponieważ prezydent Republiki, Niceto Alcalá Zamora (1887–1949), centrowy katolik (w gruncie rzeczy chadek o poglądach skierowanych na lewo i przekonaniach republikańskich), rozwiązuje Kortezy, odmawiając powierzenia misji utworzenia rządu przywódcy CEDA, José Gilowi Roblesowi (1898–1980), mimo że istniała większość parlamentarna gotowa go poprzeć.
Fałszerstwa wyborcze, przemoc, podziały na prawicy oraz utworzenie „trzeciej siły” katolickiej sprawiają, że blok lewicy, dzięki ordynacji wyborczej i arbitralnemu unieważnieniu wyników wyborów w okręgach, w których zwyciężyła prawica, uzyskuje zdecydowaną większość parlamentarną.
Natychmiast wybuchają zamieszki uliczne i rozpoczynają się represje państwowe. Rząd ogłasza specjalną amnestię, na mocy której uwalnia rewolucjonistów z 1934 roku, którzy wciąż przebywali w więzieniach.
Dla partii i działaczy prawicowych, a przede wszystkim dla katolików, duchownych, zakonników i zakonnic, dla Kościoła i świątyń, atmosfera w Hiszpanii staje się nie do zniesienia (14).
W ciągu zaledwie kilku miesięcy, od lutego do czerwca 1936 roku, odnotowano 269 zabitych, 1287 rannych, 251 kościołów podpalonych lub sprofanowanych, z czego 160 zostało całkowicie zniszczonych (15). Zdewastowano również liczne siedziby partii prawicowych, zniszczono lub uszkodzono majątki ich działaczy, aresztowania były bezpodstawne i niezgodne z prawem (16).
12 lipca 1936 roku monarchistyczny deputowany José Calvo Sotelo (1893–1936) zostaje uprowadzony i bestialsko zamordowany przez Guardias de Asalto (Gwardię Szturmową), formację utworzoną przez lewicowe rządy jako przeciwwagę dla Guardia Civil, uznawanej za formację o przeważających sympatiach monarchistycznych i konserwatywnych.
To właśnie wydarzenie określa się zazwyczaj jako „kroplę, która przelała czarę”.
Powstanie Narodowe (Alzamiento)
17 lipca w Maroku Hiszpańskim, a 18 lipca na terytorium Hiszpanii kontynentalnej grupa wysokich rangą oficerów armii występuje przeciwko rządowi Frontu Ludowego.
Alzamiento i wynikający z niego konflikt zostają uznane za „krucjatę” w obronie Wiary, jak określono je w „Liście zbiorowym Episkopatu Hiszpanii do biskupów całego świata”, datowanym na 1 lipca 1937 roku.
Sam Francisco Franco Bahamonde (1892–1975) oświadczył:
„Nasza wojna nie jest wojną domową \[…\] lecz krucjatą \[…\]. Tak, nasza wojna ma charakter religijny. My, walczący, niezależnie od tego, czy jesteśmy chrześcijanami, czy muzułmanami, jesteśmy żołnierzami Boga i nie walczymy przeciwko ludziom, lecz przeciwko ateizmowi i materializmowi”. (17)
Na zdjęciu: odbiera z rąk kardynała Pla y Daniela naszyjnik Najwyższego Zakonu Chrystusowego, podarowany mu przez Piusa XII.
Kościół męczenników
Prześladowania religijne – należy pamiętać, że trwały one nieprzerwanie już od 1931 roku – na obszarze kontrolowanym przez czerwonych przybrały przerażającą i krwawą postać. Nie chodziło już tylko o ustawodawstwo ani o powszechną przemoc wymierzoną w świątynie, symbole, duchownych i wiernych Kościoła, zarówno mężczyzn, jak i kobiety. Chodziło o prawdziwą, systematyczną wolę wymazania chrześcijaństwa z Hiszpanii poprzez fizyczną eliminację chrześcijan. Dążenie do urzeczywistnienia wszelkimi dostępnymi środkami tego, co określiliśmy raczej jako zamiar niż stwierdzenie faktu – „España ha dejado de ser católica” („Hiszpania przestała być katolicka”) – sprawiło, że hiszpański Kościół tamtych lat stał się Kościołem męczenników.
Znakiem rozpoznawczym II Republiki Hiszpańskiej jest męczeństwo wierzących: była ona ożywiana szatańską nienawiścią (18) do Boga i Jego sług. Źródła tej nienawiści należy szukać w ideologiach tych, którzy ją żywili, czyli w ideologiach nowoczesnej rewolucji: radykalnym, laickim jakobinizmie i masonerii, marksistowskim socjalizmie i komunizmie oraz anarchizmie.
Wiadomo, że o męczeństwie nie decyduje sama kara, lecz jej przyczyna. Kościół uznaje za męczenników tych, którzy zostali zabici in odium fidei (z nienawiści do wiary), in odium Christi (z nienawiści do Chrystusa) lub in odium Ecclesiae (z nienawiści do Kościoła), a śmierć przyjmują z miłości do Boga, nie szukając jej lekkomyślnie, i przebaczając swoim oprawcom.
Zatem, niezależnie od moralnego usposobienia ofiary, obiektywnie tam, gdzie istnieje męczennik, istnieje również czynny prześladowca, nienawidzący Chrystusa, Wiary i Kościoła. Jeżeli męczeństwo występuje na rozległym obszarze i trwa przez długi czas, a liczba ofiar jest ogromna, oznacza to, że jest ono skutkiem zorganizowanych prześladowań.
W Hiszpanii tamtych lat, zdaniem biskupa Antonia Montera Moreno, emerytowanego biskupa Badajoz, doszło do wydarzenia bez precedensu w historii Kościoła powszechnego – nawet w czasach prześladowań rzymskich. W ciągu niewiele ponad pół roku, na ograniczonym terytorium, dokonano krwawej ofiary – niejednokrotnie połączonej z zaciekłością, torturami, okaleczeniami i, ogólnie rzecz biorąc, stosowaniem szczególnie okrutnych i bestialskich metod – która przybrała charakter prawdziwej rzezi. Jej ofiarą padło prawie siedem tysięcy osób spośród biskupów, kapłanów, zakonników i zakonnic.
Według tego samego biskupa Montera duchowni stanowili jedynie niewielki odsetek przerażającej liczby ofiar w strefie czerwonych, zabitych in odium fidei, czyli dlatego, że byli katolikami (19).
O fakcie i skali tych prześladowań, będących wyrazem szczególnej nienawiści, świadczy liczba męczenników już uznanych przez Kościół – który jest nieomylny, gdy dokonuje kanonizacji – oraz tych, których uznanie jest bliskie. Łączna liczba jednych i drugich szybko zbliża się do dwóch tysięcy! (20)
Zniewagi i profanacje
Niezliczone były również świętokradzkie zniewagi wobec Najświętszego Sakramentu, niszczenie lub bluźniercze, obrazoburcze profanowanie kościołów, wyposażenia świątyń i naczyń liturgicznych, relikwii, miejsc kultu, symboli wiary, a nawet cmentarzy i zwłok zakonników.
Znane są przypadki parodystycznych procesji, podczas których nie oszczędzano nawet Najświętszej Hostii. Jedna z takich procesji kosztowała życie lokalnego działacza komunistycznego w Toledo. Ubrany był on w szaty liturgiczne skradzione biskupowi, lecz – niestety dla niego – jeden z milicjantów potraktował go całkiem poważnie i uznał za prawdziwego, znienawidzonego następcę Apostołów. Nie mógł więc oprzeć się pokusie, by wpakować mu kulę w ciało.
Znane są również „rozstrzelania” Najświętszego Serca Jezusowego, figury Chrystusa z Cerro de los Ángeles pod Madrytem oraz figury Chrystusa z Tibidabo pod Barceloną, a także ekshumacje zmumifikowanych zwłok zakonnic, wystawianych na publiczne pośmiewisko w Barcelonie i innych miastach strefy czerwonych.
Wbrew temu, co można by sądzić, niszczenie kościołów często wcale nie było skutkiem niepohamowanej furii tłumu, lecz systematyczną operacją zarządzaną przez lokalne władze republikańskie jako zwykły akt administracyjny.
Tak było na przykład w przypadku decyzji rady miejskiej Castellón de la Plana dotyczącej głównego kościoła (Iglesia Mayor). Jak wynika z zachowanych protokołów posiedzeń rady, przy podejmowaniu decyzji o jego rozbiórce uznano, że:
„Względy moralne są ważniejsze od względów materialnych, ponieważ ten wielki budynek jest czymś tak haniebnym, że jego zburzenie jest sprawą absolutnie pilną”.
Prześladowań tych nie można wyjaśnić, a tym bardziej usprawiedliwić – o ile w ogóle byłoby to możliwe – jako reakcji na Alzamiento (Powstanie Narodowe).
Jak już wspomniano, rozpoczęły się one w 1931 roku. Pierwsi uznani męczennicy pochodzą z 1934 roku, z okresu asturyjskiego „Czerwonego Października”. Właściwy „holokaust” (21) dokonał się w 1936 roku, a jego następstwa trwały aż do 1939 roku, kiedy wojna była już przegrana. Było to ostatnie świadectwo nienawiści, która nie wygasła.
Było to działanie zdominowane obsesją na punkcie epidemicznej zarazy, która – zdaniem prześladowców – wymagała radykalnej dezynfekcji. Jak zauważyła angielska poetka Sylvia Townsend Warner \[1893–1968\], po obejrzeniu tego, co pozostało z kościołów Barcelony, były one:
„oczyszczone dokładnie tak, jak oczyszcza się pokój chorego po epidemii. Wszystko, co mogło zachować zarazę, zostało zniszczone” (22).
Strach przed skażeniem emanującym z przedmiotów sakralnych skłonił komitety rewolucyjne do rozpowszechniania zarządzeń nakazujących, często pod groźbą kary śmierci, oddawanie wszystkich posiadanych przez osoby prywatne obrazów religijnych, książek do nabożeństwa, różańców i innych przedmiotów kultu, aby można je było spalić.
Słowa katolickiego ministra w republikańskim rządzie, Baska Manuela Irujo Ollo (1891–1981), zawarte w memorandum dotyczącym sytuacji Kościoła na terytorium kontrolowanym przez Republikę, przedstawionym przez niego 7 stycznia 1937 roku Radzie Ministrów, ostatecznie wyjaśniają – jeśli w ogóle było to jeszcze potrzebne – zamiary czerwonych:
„Wszystkie kościoły zostały zamknięte dla sprawowania kultu. W związku z tym kult został całkowicie zawieszony” (23).
„Szturm na Niebo” wydaje się zakończony sukcesem.
Przyczyny Powstania Narodowego
Jednak opór i reakcja części Hiszpanii przywrócą dawny kult religijny, który już wcześniej ożywiał Rekonkwistę, kształtując tożsamość narodową.
Znane są warunki, które czynią dopuszczalnym obywatelskie nieposłuszeństwo, czynny opór, a następnie także zbrojne powstanie przeciwko ustanowionej władzy. Katechizm Kościoła Katolickiego podsumowuje je w punkcie 2243. W obliczu poważnej nieprawomocności w zakresie pochodzenia lub sprawowania władzy politycznej konieczne jest, aby nie istniały inne środki zaradcze, aby nie były one gorsze od zła, któremu mają przeciwdziałać, oraz aby istniała uzasadniona nadzieja na powodzenie. Ocena, czy wszystkie te warunki zostały spełnione, należy do roztropnego osądu osób znajdujących się w sytuacji dającej im autorytet społeczny. Dziś nietrudno zrozumieć, że ówczesna ocena została prawidłowo sformułowana przez tych, którzy mieli do tego uprawnienia.
Rząd Frontu Ludowego doszedł do władzy dzięki przemocy, fałszerstwom wyborczym, fałszowaniu dokumentów i bezprawnemu unieważnianiu wyników wyborów. Jego działania były wymierzone przeciwko znacznej części społeczeństwa, ponieważ opierał się na zasadach walki klasowej i walki z religią, przez co stał się prawdziwym „wrogiem publicznym”. Nieustannie naruszał najbardziej podstawowe normy prawa naturalnego – od prawa do życia po prawo własności. Anarchia szerzyła się, a dobro wspólne znalazło się w ogromnym niebezpieczeństwie. Nikt nie mógł już czuć się bezpiecznie ani być pewien swojego majątku, poczynając od Kościoła katolickiego.
Agresja trwała co najmniej od proklamowania II Republiki w 1931 roku, co staraliśmy się wykazać, i polegała na skoordynowanym działaniu „od dołu” (zamieszki społeczne, przemoc, grabieże i morderstwa, tolerowane, a niekiedy wręcz podsycane przez stronę republikańską) oraz „od góry” (ustawy, sprawowanie wymiaru sprawiedliwości, decyzje administracyjne i przyzwalająca obojętność wobec czerwonej przemocy, gdy u władzy znajdowała się lewica masońska i marksistowska).
Oczywiste było, że nie można było postąpić inaczej, a nawet że Powstanie (Alzamiento) stanowiło konkretny obowiązek moralny. Sprawa była bowiem słuszna (obrona praw naturalnych oraz prawdziwego porządku społecznego i moralnego, które zostały poważnie naruszone i wywrócone do góry nogami, począwszy od prawa do swobodnego i pokojowego wyznawania oraz praktykowania wiary). Istniały siły pozwalające podjąć działanie, a wystąpienie zbrojne nie było już działaniem wymierzonym przeciwko dobru wspólnemu – po zamordowaniu przez milicję państwową, a nie przez niekontrolowane bojówki, jednego z przywódców opozycji parlamentarnej, w następstwie jego przemówienia, w którym potępiał przemoc na ulicach oraz nadużycia ze strony organów administracji – lecz stało się jedynym sposobem jego ochrony.
Zresztą, na zakończenie, fakt, że Alzamiento było w praktyce wymuszone przez sytuację, potwierdza pewien znaczący przedstawiciel republikanów:
„Oto, co pisał w tamtych dniach [wiosną 1936 roku] republikanin Miguel Maura Gamazo (1887–1971), były minister spraw wewnętrznych w 1931 roku: Obywatele pragnący pokoju, reprezentujący najróżniejsze sympatie polityczne, uważają, że konstytucja stała się już martwą literą, a zniewagi, akty przemocy, podpalenia, zabójstwa i niszczenie mienia nie podlegają już kodeksowi karnemu, jeśli ich sprawcy znajdują się pod gwiaździstym sztandarem sierpa i młota. My, demokratyczni republikanie, którzy osobiście podejmowaliśmy największe wysiłki, aby współpracować z tym ustrojem, nazywani jesteśmy faszystami. Jeśli republika oznacza to wszystko, jest skazana na szybki upadek z rąk tych, którzy podają się za jej obrońców, albo – co bardziej prawdopodobne – wskutek reakcji nadchodzącej z przeciwnego kierunku” (24).
Podobnie inny przedstawiciel republikanów musi przyznać, że interwencja wojska miała obiektywnie charakter obronny i zapobiegła gwałtownemu przyspieszeniu trwającego procesu rewolucyjnego. Okazją do tego miały być „olimpiady proletariackie”, organizowane pod koniec lipca w Barcelonie jako alternatywa dla „faszystowskich” igrzysk olimpijskich w Berlinie:
„W rzeczywistości już w lipcu 1936 roku organizowano dystrybucję broni wśród milicji marksistowskich. Dla nas, którzy mieszkaliśmy w Madrycie, było to oczywiste, ponieważ jeden z przywódców rewolucyjnych stwierdził (cyt. za F. Suárezem, w »Razón Española«, nr 16, s. 32): »Nie ma innej prawdy niż ta, że wojskowi nas wyprzedzili, aby zapobiec temu, byśmy to my rozpętali rewolucję«” (25).
Głos Kościoła
Ocena sytuacji, a tym samym zasadności, a nawet moralnego obowiązku interwencji wojska oraz katolickiego ludu z bronią w ręku, znajduje potwierdzenie w stanowisku Kościoła powszechnego.
Już na samym początku papież Pius XI, który wcześniej wypowiedział się w tej sprawie w przywołanej encyklice Dilectissima nobis, przedstawia stanowisko Kościoła wobec trwającego konfliktu w Hiszpanii i uczestniczących w nim stron, choć nie bez zastrzeżeń dotyczących pewnych nadużyć w prowadzeniu walki, a przede wszystkim faszystowskich wpływów ideologicznych w obozie narodowym (bando nacional).
14 września 1936 roku w Castel Gandolfo (a więc niespełna dwa miesiące po Alzamiento) wygłosił przemówienie skierowane do około pięciuset uchodźców z czerwonej Hiszpanii:
„Można by powiedzieć, że szatańskie przygotowania na nowo rozpaliły, i to jeszcze silniej, w sąsiedniej Hiszpanii płomień nienawiści oraz najokrutniejszych prześladowań, jawnie wymierzonych w Kościół i religię katolicką, jako jedyną prawdziwą przeszkodę dla wybuchu tych sił, które już pokazały swoją naturę i miarę swoich możliwości w próbach obalenia wszelkiego porządku – od Rosji po Chiny, od Meksyku po Amerykę Południową […].
Nasze błogosławieństwo kierujemy w sposób szczególny do tych, którzy podjęli się niebezpiecznego zadania obrony i przywrócenia praw oraz czci należnych Bogu i religii, co oznacza zarazem obronę praw i godności sumień – pierwszego i najtrwalszego warunku wszelkiego ludzkiego i obywatelskiego dobrobytu” (26).
Ta ocena (wraz z wyrażonymi zastrzeżeniami) została potwierdzona w orędziu radiowym skierowanym do całego świata 24 grudnia 1936 roku (27).
Kościół w Hiszpanii nie pozostaje w tyle. Z odwagą, determinacją i zdecydowaniem popiera w istocie Alzamiento nacional i zachęca katolików do jego wspierania.
Najpierw czyni to poprzez instrukcję duszpasterską biskupów Vitorii i Pampeluny (6 sierpnia 1936 r.), następnie poprzez list pasterski biskupa Salamanki (30 września 1936 r.) oraz list kardynała Isidro Gomá y Tomása (1869–1940), arcybiskupa Toledo i prymasa Hiszpanii (30 stycznia 1937 r.).
Kolejnym dokumentem jest słynny List zbiorowy episkopatu hiszpańskiego do biskupów całego świata z 1 lipca 1937 roku, który zasługiwałby na osobne opracowanie. Ograniczymy się do kilku fragmentów:
„Nawet jeśli wojna miałaby wyłącznie charakter polityczno-społeczny, jej następstwa w porządku religijnym były tak poważne, a od samego początku tak wyraźnie było widać, że jedna z walczących stron dąży do wyeliminowania religii katolickiej w Hiszpanii, iż my, biskupi katoliccy, nie możemy pozostać na uboczu, nie porzucając interesów naszego Pana Jezusa Chrystusa i nie narażając się na straszliwe określenie «nieme psy» (canes muti), którym Prorok gani tych, którzy powinni zabierać głos, a milczą wobec niesprawiedliwości”.
Ocena ta nie zmienia się również po zakończeniu wojny.
Nowy papież Pius XII wysyła 1 kwietnia 1939 roku, w dniu ogłoszenia zwycięstwa, telegram gratulacyjny do generała Franco, a piętnaście dni później kieruje orędzie radiowe do narodu hiszpańskiego, wyrażając „ogromną radość […] z daru pokoju i zwycięstwa” (28).
Prymas Hiszpanii pisze natomiast:
„Na polach bitew starły się ze sobą zła dusza anty-Hiszpanii i dobra dusza Hiszpanii. Dusza naszej szlachetnej historii, stara dusza naszych ojców zagrodziła drogę bękarciej duszy synów Moskwy” (29).
Blaski i cienie
Jeśli we wszystkich zjawiskach historycznych współistnieją blaski i cienie, to również hiszpańska cruzada (krucjata) nie jest wyjątkiem od tej historycznej zasady, która nie jest niczym innym jak działaniem grzechu pierworodnego. Jeśli jednak po stronie powstańców nie brakowało ciemnych stron – przede wszystkim z powodu skażenia ideologią narodowosocjalistyczną, być może historycznie nieuniknionego, lecz z doktrynalnego punktu widzenia rewolucyjnego – to po drugiej stronie panowało królestwo ciemności. Dwa tysiące uznanych męczenników – wyłącznie po jednej stronie – dowodzi tego ponad wszelką rozsądną wątpliwość.
W Madrycie w 1936 roku lewica organizowała pochody kobiet, które skandowały hasło: „Dzieci tak, mężowie nie”. Jednym z najbardziej rozpowszechnionych sloganów, którego uczono również dzieci, było: „Ani Boga, ani ojczyzny, ani rodziców”.
To również pokazuje, że rewolucja w Hiszpanii – choć zamierzano „zrobić tak jak w Rosji” – miała nie tylko charakter społeczno-gospodarczy, lecz także wyraźny, jawny, świadomy i zamierzony wymiar kulturowy, nie tylko areligijny, ale wręcz otwarcie antykatolicki.
Społeczeństwo ujawniło jednak wówczas obecność przeciwciał zdolnych do pokonania tej choroby. Trzeba jednak stwierdzić z perspektywy czasu, że uzdrowienie było jedynie pozorne.
Dzisiaj bowiem, choć przy użyciu innych środków, trwa ta sama wojna przeciwko Kościołowi, religii, rodzinie, porządkowi moralnemu oraz społecznemu wymiarowi prawdy o człowieku. I to nie tylko w Hiszpanii, lecz na całym Zachodzie, który niegdyś stanowił chrześcijaństwo. Dzieci bez mężów i wymazywanie samego słowa „ojciec” są już faktem.
Po raz kolejny w Hiszpanii pojawia się awangarda, która przypuszcza „szturm na niebo”. Szturm ten nie tylko nie został odparty, ale okazuje się, że został jedynie odłożony w czasie. Społeczeństwo zdaje się już nie posiadać wystarczającej ilości przeciwciał, by zwalczyć powracającą chorobę. Przyczyn jest wiele, a jedną z nich, i to nie najmniej istotną, jest dezorientacja duszpasterska, która ujawnia się począwszy od lat sześćdziesiątych XX wieku.
Wczorajsi pokonani wydają się dzisiejszymi zwycięzcami.
Osiemdziesiąt lat później, w obliczu dodatkowego problemu, jakim jest „nieodwracalna ucieczka czasu”, kwestia rewolucji wciąż pozostaje nierozwiązana. Nadal splatają się w niej nierozerwalnie religia, kultura i polityka.
————
1\. „Jesteśmy zdecydowani zrobić w Hiszpanii to, co zostało zrobione w Rosji” (El Socialista, 9 lutego 1936 r., cyt. za: Gabriele Ranzato, La grande paura del 1936. Come la Spagna precipitò nella guerra civile, Laterza, Rzym–Bari 2011, s. 67). Autor otwarcie sympatyzuje z republikanami i jest przeciwnikiem frankizmu, co sprawia, że informacje i oceny zawarte w tej oraz innych jego wykorzystywanych przeze mnie pracach są szczególnie wiarygodne.
2\. Por. Plinio Corrêa de Oliveira (1908–1995), Rewolucja i Kontrrewolucja. Wydanie jubileuszowe z okazji pięćdziesięciolecia (1959–2009), red. Giovanni Cantoni, Sugarco, Mediolan 2009.
3\. Por. Estanislao Cantero Núñez, 1936\. „Szturm na niebo”: hiszpańska wojna domowa. Przyczyny „Alzamiento”, w: Cristianità, 1996, nr 258. Określenia „szturm na niebo” użył Karl Marx (1818–1883), opisując rewolucyjne przedsięwzięcie Komuny Paryskiej (1871) (por. Vladimir Iljicz „Lenin” (1870–1924), Państwo a rewolucja. Nauka marksistowska o państwie i zadania proletariatu w rewolucji, Editori Riuniti, Rzym 1977, s. 98).
4\. Pierwszym, który użył tego określenia, był biskup Salamanki (późniejszy prymas Hiszpanii), bp Enrique Pla y Deniel (1876–1968), w swoim liście pasterskim Las dos ciudades („Dwa miasta”) z 30 września 1936 r.: „\[…\] nie chodzi o wojnę z powodu kwestii dynastycznych ani form rządów, lecz o krucjatę przeciwko komunizmowi, mającą ocalić religię, ojczyznę i rodzinę”. Określenie cruzada zostało następnie potwierdzone w zbiorowym liście biskupów Hiszpanii.
5\. Juan José Navarro Arisa, Gaudí. Architekt Boga, Paoline, Mediolan 2003, s. 199.
6\. Manifest Partii Socjalistycznej nawoływał do „\[…\] zniszczenia Kościoła i wymazania z sumień jego szkodliwego wpływu”, aprobując palenie klasztorów i kościołów jako uprzywilejowany sposób rozprawiania się z „kościelną hołotą” (cyt. za: Pío Moa, Le origini della guerra civile spagnola, Meridiana, Florencja 2006, s. 159).
7\. Przemówienie wygłoszone w Kortezach Konstytucyjnych 14 października 1931 r., podczas którego oświadczył również, że rząd zamierza „\[…\] przekształcić państwo i społeczeństwo hiszpańskie aż do samych korzeni \[…\], co w istocie oznacza wprowadzenie świeckości państwa wraz ze wszystkimi jej nieuniknionymi i daleko idącymi konsekwencjami”.
9. Aby lepiej zrozumieć atmosferę panującą wówczas w Hiszpanii, warto przypomnieć, jak zaledwie kilka lat wcześniej wypowiadał się sam Lerroux, przywódca centroprawicowego rządu:
„Trzeba złupić podupadłą i nędzną cywilizację tego kraju […]; trzeba podnieść zasłonę nowicjuszek i uczynić z nich matki; […] trzeba zniszczyć Kościół” (cyt. za: P. Moa, dz. cyt., s. 30–31).
10. Podczas kampanii wyborczej „prawica poniosła większość strat i nikogo nie zamordowała” (P. Moa, dz. cyt., s. 175).
11. Jak stwierdził Salvador de Madariaga y Rojo (1886–1978), liberał i były minister republikański, „[…] hiszpańska lewica utraciła wszelkie pozory autorytetu moralnego, by potępiać bunt z 1936 roku” (España. Ensayo de historia contemporánea, Espasa-Calpe, Madryt 1978, s. 363, cyt. za: Vicente Cárcel Ortí, Buio sull’altare. 1931–1939: la persecuzione della Chiesa in Spagna, Città Nuova, Rzym 1999, s. 77).
Została ona określona jako „[…] najbardziej gwałtowny wstrząs rewolucyjny, jakiego doświadczyła Europa w ciągu siedmiu dekad, z wyjątkiem rewolucji bolszewickiej” (P. Moa, dz. cyt., s. 138).
12. „W jaki sposób powinniśmy osiągnąć nasze cele? W każdy możliwy sposób! Powiedzieliśmy to już tysiąc razy. Naszym celem jest zdobycie władzy politycznej. Metoda? Każda, jaką będziemy mogli zastosować!” (Francisco Largo Caballero (1869–1946), przywódca PSOE, Hiszpańskiej Partii Socjalistycznej, cyt. za: G. Ranzato, La Guerra di Spagna, Giunti, Florencja 1995, s. 48).
13. Wymownym świadectwem atmosfery tamtej epoki i nastawienia sił rewolucyjnych jest również przydomek ministra spraw wewnętrznych Generalitat Katalonii, Eloya Vaquero: „Matacristos” („Morderca Chrystusa”) (P. Moa, dz. cyt., s. 68).
14. „[…] Już 17 marca Azaña pisał do swojego szwagra: «Straciłem rachubę miejscowości, w których spalono kościoły i klasztory»” (G. Ranzato, La grande paura, dz. cyt., s. 214).
15. Oto dane przedstawione w parlamencie przez José Maríę Gila Roblesa (por. F. J. F. de la Cigoña, art. cyt., s. 17).
16. Ranzato – przypomnijmy, otwarcie antyfaszystowski i antyfrankistowski – nie może nie stwierdzić, że nastąpił „[…] zaawansowany rozkład państwa prawa” (La grande paura, dz. cyt., s. 269). Prowadziło to nawet do niewykonywania wyroków uniewinniających działaczy prawicowych, którzy w rezultacie nadal pozostawali w więzieniach (tamże, s. 273).
Musi on również przyznać, że „[…] wątpliwe jest […] podtrzymywanie obrazu Hiszpanii wiosną 1936 roku jako kraju funkcjonującej w akceptowalny sposób demokracji liberalnej, zdolnej zagwarantować ciągłość swojego systemu […] i wolnej od jakiegokolwiek niebezpieczeństwa przewrotu rewolucyjnego, który doprowadził ją do wojny domowej wyłącznie wskutek reakcyjnego i faszystowskiego powstania wojskowego” (tamże, s. 316).
17. Wywiad z 16 listopada 1937 r., cyt. za: Paul Preston, Francisco Franco. La lunga vita del caudillo, Mondadori, Mediolan 1997, s. 292.
18. Takiego określenia użył papież Pius XI w przemówieniu do uchodźców hiszpańskich.
19. Por. bp Antonio Montero Moreno, Historia de la persecución religiosa en España. 1936–1939, BAC, Madryt 1961, s. XIII–XIV oraz s. 762 i następne, cyt. za: Miguel Ayuso Torres, El sentido de un conflicto, w: Iglesia Mundo, dz. cyt., s. 6, oraz Manuel de Tuya OP, Teología del martirio, tamże, s. 27.
20. 28 października 2007 roku w Rzymie beatyfikowano 498 męczenników. Była to wówczas największa zbiorowa beatyfikacja w historii. Jednak 13 października 2013 roku rekord ten został pobity: podczas jednej uroczystości beatyfikowano aż 522 męczenników!
Skomentuj